phoHien

 

Biển Đông ở phía Bắc thuộc Vịnh Bắc Bộ của Việt Nam có cửa ngõ đi vào con sông Hồng. Đoạn dẫn vào sông Hồng này đi ngang qua hai tỉnh Thái Bình và Hưng Yên ở bên tay phải; hai tỉnh Nam Định và Hà Nam bên tay trái, sau đó đi xuyên qua Hà Nội và các tỉnh phía sau.

Phố Hiến là tên của một khu đô thị cổ của tỉnh Hưng Yên, nằm sát cạnh sông Hồng, thuộc loại danh tiếng bậc nhì của đất Bắc trước đây. Nếu tính khoảng cách từ biển Đông vào Hà Nội (Thăng Long) thì Phố Hiến nằm khoảng xấp xỉ ở chính giữa. Nơi đây năm xưa từng là khu phố buôn bán, giao thương đông đúc và sầm uất của xứ Đàng Ngoài, từng được mệnh danh qua câu: "Thứ nhất Kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến".

Kinh kỳ ở đây chỉ Thăng Long (Hà Nội), kinh đô của nhà hậu Lê thời vua Lê chúa Trịnh. Phố Hiến được gọi tắt từ Hiến Nam, là tên địa danh chính thức từ cuối thế kỷ thứ 15. Nay chỉ tồn tại là tên của một phường nhỏ thuộc thành phố Hưng Yên. Sách Đại Nam Nhất Thống Chí chép về Phố Hiến như sau trong chương của tỉnh Hưng Yên:

"Dinh cũ Hiến Nam (tức Phố Hiến): Ở xã Nhân Dục huyện Kim Động, nguyên xưa là trị sở trấn Sơn Nam đời Lê. Những người ngoại quốc đến buôn bán đều tụ tập ở đây, gọi là Vạn Lai Triều, người đông vật thịnh, nhà ngói san sát. Chốn đô hội lớn nhất Bắc Kỳ duy có Thăng Long và nơi đây mà thôi. Vậy nên có câu: "Thứ nhất Kinh kỳ, thứ nhì Hiến Nam". Nhưng ngày nay thì không được như thuở trước nữa."

Nếu xứ Đàng Trong của các chúa Nguyễn có phố cảng Hội An (tỉnh Quảng Nam) luôn nhộn nhịp với các tàu buôn ngoại quốc, thì chúa Trịnh ở Đàng Ngoài này cũng cho mở cảng buôn tại Phố Hiến để giao thương mua bán với người nước ngoài. Tàu bè từ ngoài biển muốn vào Thăng Long thường phải đi qua Phố Hiến, khiến nơi đây trở thành điểm dừng chân và sinh hoạt của rất nhiều thuyền buồm lẫn dân cư ngoại quốc như Hoà Lan, Bồ Đào Nha, Pháp, Anh, Tàu, Nhật, Xiêm La (tức Thái Lan), Mã Lai, Nam Dương (Indonesia)...Tàu bè Bồ Đào Nha thì chuyên chở các giáo sĩ và cố đạo vào truyền giáo.

Đến cuối thế kỷ 17 thì vua Lê có lệnh cấm gắt gao việc truyền giáo, lại thêm vào lệnh trục xuất người Hoà Lan ra khỏi lãnh thổ khiến cho tàu bè ngoại quốc cập bến thưa thớt, dân buôn bán bỏ đi rất nhiều, chỉ còn lại một số dân buôn người Tàu và Nhật lai vãng tại đây. Thêm vào việc từ sau thế kỷ 17, lòng sông chỗ Phố Hiến bị đất bồi lắng nên cạn dần và thu hẹp lại khiến cho việc bốc dỡ hàng hoá trở nên bất tiện.

Từ đó về sau phố Hiến trở nên vắng thưa dần để không bao lâu đi vào quên lãng. Phút "huy hoàng" của Phố Hiến vụt tắt, nhường vị trí lại cho cảng Hải Phòng, nơi có địa thế thuận lợi hơn vì nằm sát ngay biển Đông.

Đắc Xuyên Gia Khang