kieu

Trăm năm Kiều vẫn là Kiều

Câu thơ trên nhại theo câu mở đầu của Truyện Kiều. Nguyễn Du nếu có sống lại chắc cũng phải lắc đầu xin hàng với đám hậu bối sau này đã tận dụng hầu hết 3,254 câu thơ Kiều của ông để cải biên và chế tác ra những c...âu thơ vô thưởng vô phạt, phần nhiều là châm chích hài hước có pha chút dung tục.

Nguyên xuất xứ của Truyện Kiều là một cuốn tiểu thuyết Tàu có tên "Kim Vân Kiều Truyện" của Thanh Tâm Tài Nhân. Nguyễn Du đọc được cuốn tiểu thuyết này vào dịp đi công sứ sang Thanh triều lần đầu tiên. Văn chương của cuốn truyện rất tầm thường lại mang nhiều khuyết điểm như rườm rà, thô tục, nhiều đoạn tả cảnh dơ bẩn, báo ân báo oán đã được Nguyễn Du lược hết hay chỉ nói lướt qua mà thôi tuy vẫn giữ được phần tinh thần cốt lõi của cuốn truyện.

Khi hoàn tất tác phẩm của mình Nguyễn Du nhan đề là: "Đoạn Trường Tân Thanh" có nghĩa "tiếng khóc mới của nỗi đau" và đưa cho bạn thân Phạm Quý Thích, một danh nho vốn xuất thân tiến sĩ của triều Lê mạt. Phạm Quý Thích xem lướt qua tập thơ và đổi lại thành "Kim Vân Kiều tân truyện" nhưng khi đọc phần nội dung phát hiện chỉ có Thúy Kiều là vai chính còn Thúy Vân và Kim Trọng đều là vai phụ cả nên đã đề tựa là "Truyện Thúy Kiều" và ở dưới hàng đề thêm chữ nhỏ tên cũ "Đoạn Trường Tân Thanh"

Đã có rất nhiều câu hỏi ngay từ thời của Nguyễn Du đặt ra là tại sao trong số hàng ngàn pho truyện Tàu rất hay mà Nguyễn Du không dịch lại đi dịch một pho truyện rất tầm thường, văn phong thì thiếu mà lời lẽ lại không đậm đà và cho đến tận bây giờ vẫn chẳng có mấy người Tàu biết đến. Câu trả lời nằm trong tư tưởng và tâm tư của từng câu thơ do Nguyễn Du dịch và chế tác. Nguyễn Du vốn thương cảm cho nhân vật Thúy Kiều một người tài sắc, khôn ngoan, trung hiếu tiết nghĩa đủ mọi mặt nhưng gặp phải cơn bỉ vận phải bước qua những gian truân thăng trầm trong cuộc sống mà ông cho là đáng thương hơn đáng trách. Nguyễn Du và Thúy Kiều tuy xuất xứ khác nhau kẻ Tàu, người Việt lại sinh khác thời, Kiều thì sinh trước Nguyễn Du khoảng 242 năm nhưng vì một dây rợ ràng buộc nào đó Nguyễn Du đã mượn vai Thúy Kiều để trải lòng mình xuyên suốt trong hơn 3 ngàn câu thơ kiệt tác đó.

Nguyễn Du vốn xuất thân dòng dõi trâm anh thế phiệt bậc nhất trong nước bấy giờ hiểu theo nghĩa đen tức là học rộng, kiến thức bậc nhất, tinh thông binh thư lẫn võ nghệ, lại giỏi nghề cầm kỳ thi họa. Sinh năm 1766 tại làng Nghi Xuân thuộc tỉnh Hà Tỉnh, ông bắt đầu ra làm quan cho triều Nguyễn vào năm Gia Long nguyên niên 1802 (năm đầu làm vua thì gọi là nguyên niên) và mất vào năm Minh Mạng nguyên niên 1820, khi Minh Mạng mới lên ngôi thay thế vua cha Gia Long vừa băng.

Khi làm quan tính tình của Nguyễn Du vốn khiêm nhu, hay bị quan trên chèn ép mà chỉ biết giữ bổn phận không nói năng tranh cãi điều gì khiến có lần bị vua Gia Long quở trách: "Nhà nước dùng người cứ ai hiền tài thì dùng, không phân biệt gì Nam với Bắc cả. Ngươi đã làm đến chức á khanh, biết việc gì phải nói để tỏ cái chức trách của mình, có lẽ đâu lại cứ rụt rè sợ hãi, chỉ vâng vâng dạ dạ hay sao?"

Đến đây thì mới rõ cái chức làm quan của Nguyễn Du là bất đắc dĩ, ông chẳng thích tí nào. Đọc hết danh tác Truyện Kiều của ông mới rõ nỗi lòng của tác giả. Từ một cuốn tiểu thuyết tầm thường của Tàu thế nhưng qua trí óc thiên tài của Nguyễn Du đã trở thành tác phẩm văn chương kiệt tác, ông đã đem một pho truyện bằng tiếng Hán rườm rà khó hiểu mà thêu dệt ra một bản trường thi bằng tiếng quốc âm với lời lẽ sống động và đẹp như gấm thêu.

Vì là danh tác đứng đầu trong văn chương Việt Nam nên không ai là không nghe qua Truyện Kiều dù chỉ là một từ hay một câu trích từ thơ Kiều. Truyện Kiều đi đôi với Nguyễn Du, mặc dù ông cũng có những tập thơ khác làm bằng cả hai thứ tiếng Hán và Nôm nhưng những tập thơ này đã bị hào quang của Truyện Kiều vùi dập không thấy ánh bình minh. Văn thơ sáng tác dựa vào Truyện Kiều rất nhiều, vào bậc nhất nếu tính theo số lượng trong các văn bản chính thức lẫn truyền miệng trong vòng 200 năm nay từ khi Truyện Kiều xuất đầu lộ diện tại Việt Nam. Thơ văn chế giễu hài hước có lẽ cũng bắt đầu từ nội dung của Truyện Kiều mà ra. Sau đây là một vài ví dụ:

"Trăm năm Kiều vẫn là Kiều
Đẹp trai vẫn ế là điều hiển nhiên"

"Á cũ qua rồi mới chửa Âu
Học Kiều xúm xít bọn mày râu
Đã mang thân thế nương nhà thổ
Còn trách ông cha vụng kiếp tu
Một khúc đoạn trường khêu lửa dục
Mấy dây bạc mệnh chác hơi sầu
Biết chăng hỡi cụ Tiên Điền vậy?
Muôn ác tà dâm ấy sự đầu"
(Huỳnh Thúc Kháng)

Và một bài làm văn giải thích câu thơ Kiều không rõ nguồn gốc mà Đắc Xuyên Gia Khang đọc đâu đó trên mạng đã hơn 10 năm rồi, có lẽ do tác giả chế ra để bạn đọc cùng cười:

Đề bài: Em hãy phân tích trình tự diễn biến tâm trạng nàng Kiều trong đoạn trích "Những nỗi lòng tê tái".

Bài làm:
"Nay hoàng hôn đã lại mai hôn hoàng". Qua đó ta thấy tên khách họ Hoàng thật là tàn nhẫn, hắn hôn Thúy Kiều đã rồi lại bắt Kiều hôn lại, làm cho Kiều ngày càng biến thành gái lầu xanh chuyên nghiệp, muốn ngóc đầu lên cũng không nổi...."

Đắc Xuyên Gia Khang